Co to Blockchain: Zastosowania poza kryptowalutami w łańcuchu dostaw

Rynek finansowania łańcucha dostaw oparty na blockchainie wart był 245,41 mln dolarów w 2020 roku, a prognozy Verified Market Research wskazują na 6 853 mln dolarów w 2028 roku, przy tempie wzrostu około 51,6 procent rocznie. W Polsce technologia wciąż tkwi na etapie pilotaży, mimo że globalnie sprawdza się już w farmacji, spożywce, motoryzacji i finansowaniu faktur. Tekst pokazuje, jakie konkretne funkcje blockchain realnie wspiera w logistyce, gdzie napotyka bariery wdrożeniowe i dlaczego same deklaracje o transparentności nie wystarczą bez wskazania punktów danych do zapisania.

Czym jest blockchain i dlaczego interesuje logistykę oraz łańcuch dostaw

Blockchain to rozproszona, współdzielona baza danych. Zapisuje kolejne zdarzenia, na przykład transakcje czy zmiany statusu przesyłki, w blokach połączonych kryptograficznie. Każdy blok zawiera odwołanie do poprzedniego, co utrudnia późniejszą modyfikację zapisów bez wiedzy pozostałych uczestników sieci (Brzeziński, Uniwersytet Łódzki, 2019).

• rozproszony rejestr zdarzeń współdzielony przez wiele organizacji,
• niezmienność zapisów wynikająca z mechanizmów kryptograficznych,
• możliwość stosowania inteligentnych kontraktów automatyzujących część rozliczeń i kontroli,
• śledzenie pełnego cyklu życia produktu od wytworzenia do sprzedaży.

Blockchain poza kryptowalutami: od finansów do logistyki

Badania naukowe coraz częściej traktują blockchain jako narzędzie ogólnego zarządzania danymi i zaufaniem, wykraczające poza infrastrukturę walut cyfrowych. Przeglądy literatury wskazują rosnącą liczbę zastosowań w łańcuchu dostaw, opiece zdrowotnej, tożsamości cyfrowej, zarządzaniu prawami własności intelektualnej czy e-głosowaniu (Frontiers in Blockchain, 2021).

OECD wyróżnia trzy główne kategorie zastosowań blockchainu: transakcje finansowe, systemy rejestracji i weryfikacji danych oraz inteligentne kontrakty powiązane z procesami biznesowymi (OECD, 2018, cytowane w: Brzeziński, Uniwersytet Łódzki, 2019). Logistyka mieści się w dwóch ostatnich kategoriach, gdzie blockchain pełni rolę rejestru pochodzenia danych i platformy do automatyzacji rozliczeń.

Obszar	Typ transakcji	Kluczowy efekt
Finanse (kryptowaluty)	Przesłanie środków pieniężnych	Rozliczenie płatności między stronami
Łańcuch dostaw	Przyjęcie palety w magazynie	Potwierdzenie zdarzenia logistycznego
Farmacja	Rejestracja serii leku	Weryfikacja autentyczności produktu

Przegląd opublikowany w Frontiers in Blockchain wskazuje, że w latach od 2010 do 2020 powstało kilkaset projektów wykorzystujących blockchain w łańcuchach dostaw, z wyraźnym wzrostem liczby nowych inicjatyw w 2017 i 2018 roku (Frontiers in Blockchain, 2021).

Protip pivotbridge.pl: zanim zaczniesz rozmawiać z partnerami biznesowymi o blockchainie, ustal wspólnie, jakie konkretne zdarzenie chcecie zapisać w rejestrze. Ogólne deklaracje o „wdrożeniu blockchainu” bez wskazania punktów danych kończą się zwykle na etapie pilotażu.

Jakie funkcje blockchain wspiera w łańcuchu dostaw

Analizy zastosowań rozproszonych rejestrów w logistyce pozwalają wyróżnić kilka podstawowych funkcji (Brzeziński, Uniwersytet Łódzki, 2019; Platforma Przemysłu Przyszłości, 2021):

• weryfikacja pochodzenia produktu i jego historii, w tym miejsca wytworzenia, użytych surowców, certyfikatów i wyników kontroli jakości,
• śledzenie przepływu towarów przez kolejne punkty transportu i magazynowania,
• przechowywanie dokumentów logistycznych: faktur, listów przewozowych, certyfikatów, dokumentów celnych,
• uproszczenie finansowania łańcucha dostaw poprzez powiązanie zdarzeń logistycznych z fakturami, akredytywami i ubezpieczeniami,
• automatyzacja płatności i rozliczeń za pomocą inteligentnych kontraktów.

Badanie opublikowane w International Journal of Production Research identyfikuje pięć afordancji technologii rozproszonych rejestrów w łańcuchu dostaw: weryfikację pochodzenia produktu, wymianę danych o cyfrowych modelach produktu, śledzenie logistyczne, uproszczenie finansowania oraz automatyzację płatności (International Journal of Production Research, 2024).

Polscy autorzy podkreślają, że największą wartością jest wzrost przejrzystości działań i wiarygodności informacji przekazywanych między ogniwami łańcucha dostaw (Brzeziński, Uniwersytet Łódzki, 2019).

Jakie korzyści z blockchainu w łańcuchu dostaw widzą firmy i klienci

Korzyść dla firmy	Korzyść dla klienta
Ograniczenie fałszerstw poprzez powiązanie partii produktu z niezmiennym rejestrem	Wiarygodna informacja o pochodzeniu żywności, leków, odzieży
Uproszczenie rozliczeń i mniejsza liczba pośredników finansowych	Szybsze wycofywanie wadliwych produktów
Lepsza koordynacja między ogniwami łańcucha dostaw	Większa zgodność z wymogami środowiskowymi i społecznymi

Ograniczenie fałszerstw jest szczególnie istotne w farmacji i w segmencie dóbr luksusowych, gdzie powiązanie konkretnej partii z wiarygodnym rejestrem wzmacnia kontrolę nad oryginalnością towarów (Brzeziński, Uniwersytet Łódzki, 2019). Uproszczenie rozliczeń wynika z możliwości regulowania należności między dostawcą a odbiorcą bez udziału banku jako pośrednika w części transakcji, co może skrócić czas rozliczeń (BazTech, 2013).

Według raportu Verified Market Research wartość rynku technologii blockchain w obszarze finansowania łańcucha dostaw wyniosła 245,41 mln dolarów w 2020 roku, a prognoza wskazuje wzrost do 6 853 mln dolarów w 2028 roku, co odpowiada średniemu rocznemu tempu wzrostu około 51,6 procent (Verified Market Research, 2022).

Protip pivotbridge.pl: przy prezentowaniu korzyści klientom sięgnij po konkretny przykład, choćby paletę mięsa w sieci spożywczej, której każdy etap drogi, wynik kontroli temperatury i certyfikaty weterynaryjne są zapisane w blockchainie. Konkret przekonuje bardziej niż deklaracja o „transparentności technologii”.

Światowe przykłady użycia blockchainu w łańcuchu dostaw

• sektor spożywczy: systemy śledzenia drogi produktów od gospodarstwa do sklepu, ograniczające ryzyko zachorowań przenoszonych przez żywność i wspierające deklaracje „bio” czy „fair trade”,
• farmacja: rejestry potwierdzające autentyczność leków i wykrywające podróbki,
• dobra luksusowe: śledzenie i potwierdzanie autentyczności biżuterii, zegarków, wyrobów projektantów,
• motoryzacja: śledzenie dostaw części i surowców, w tym kobaltu, z oceną zgodności z wymogami prawnymi i etycznymi (Platforma Przemysłu Przyszłości, 2021),
• elektronika: wsparcie dla etycznego pozyskiwania surowców i unikania materiałów z regionów objętych konfliktami.

Sektor rolniczo-spożywczy jest szczególnie aktywny w projektach blockchain dla łańcucha dostaw: analiza Frontiers in Blockchain wskazuje, że projekty z obszaru rolnictwa i handlu spożywczego stanowią około 40 procent wszystkich badanych inicjatyw z lat od 2010 do 2020 (Frontiers in Blockchain, 2021).

Blockchain w polskim łańcuchu dostaw: raporty, wdrożenia, kierunki rozwoju

Raport „Blockchain w Polsce 2.0” przygotowany dla Polskiej Izby Informatyki i Telekomunikacji podkreśla, że poza sektorem finansowym istotne zastosowania technologii pojawiają się w handlu, zarządzaniu łańcuchem dostaw, przemyśle wytwórczym, energetyce, mediach i opiece zdrowotnej (PIIT, 2023).

Sektor	Przykładowe zastosowanie
Spożywczy	Weryfikacja pochodzenia produktów, śledzenie surowców
Odpady komunalne	Rejestr zdarzeń w zarządzaniu odpadami
Outsourcing	Rejestry podwykonawstwa i podzlecania usług
Transport	Bieżące śledzenie przesyłek
Farmaceutyczny	Walka z podróbkami leków

Polskie opracowania logistyczne podkreślają, że blockchain wspiera identyfikowalność produktów na każdym etapie wytwarzania i monitorowania wysyłek, co pozwala lepiej zarządzać ryzykiem, jakością i terminowością (CEJSH, 2018). Poziom wdrożenia tej technologii w Polsce jest jednak nadal umiarkowany i często ogranicza się do projektów pilotażowych, a raport PIIT skupia się na opisie przykładów, nie podając precyzyjnych wartości procentowych dotyczących liczby wdrożeń.

Regulacje i wymogi identyfikowalności wspierające wykorzystanie blockchainu

W Unii Europejskiej rośnie nacisk na identyfikowalność dostaw, zwłaszcza w sektorach energii, usług cyfrowych i dóbr konsumenckich. Rozporządzenie dotyczące bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej, paliw lub energii chłodniczej wskazuje, że identyfikowalność krytycznych dostaw obejmuje zdolność dostawców usług cyfrowych do ustalania i rejestrowania źródeł tych dostaw (Rozporządzenie UE nr 2018/151, 2018). Podobne wymogi dokumentacyjne dotyczą bezpieczeństwa żywności, leków i wyrobów medycznych.

Blockchain nie jest wprost wymagany przez prawo, może jednak pełnić funkcję narzędzia spełniającego wymogi identyfikowalności, integralności danych, udostępniania informacji między podmiotami oraz audytowalności zdarzeń w łańcuchu dostaw. W Polsce nie istnieje osobna regulacja dla blockchainu w logistyce, natomiast stosowanie tej technologii musi być zgodne z przepisami o ochronie danych osobowych, przepisami o rachunkowości i regulacjami sektorowymi, na przykład farmaceutycznymi czy spożywczymi.

Protip pivotbridge.pl: projektując system oparty na blockchainie, rozdzielaj dane o produkcie od danych osobowych klienta. Zapis informacji o partii towaru może być trwały i publicznie dostępny, natomiast dane osobowe wymagają odrębnego traktowania zgodnego z RODO.

Bariery i ryzyka przy wdrażaniu blockchainu w łańcuchu dostaw

Badania nad adopcją blockchainu w łańcuchach dostaw wskazują na kilka powtarzających się wyzwań (Frontiers in Blockchain, 2021; Springer, 2020):

• złożoność technologiczna wynikająca z konieczności łączenia systemów blockchain z istniejącymi systemami ERP, TMS i WMS,
• brak wspólnych standardów, co utrudnia współdziałanie zewnętrznych partnerów korzystających z różnych sieci,
• koszty wdrożenia i utrzymania infrastruktury oraz szkoleń pracowników,
• kwestie prawne i organizacyjne dotyczące odpowiedzialności za dane i podziału obowiązków między partnerami,
• konieczność zmiany procesów, ponieważ sama technologia nie przyniesie efektu przy zachowaniu dawnych procedur papierowych.

Badania dotyczące akceptacji użytkowników wskazują, że na chęć wykorzystania blockchainu w łańcuchu dostaw wpływają postrzegana użyteczność, zgodność technologii z zadaniami oraz jakość systemu informatycznego (Springer, 2020).

Prace polskich autorów podkreślają wczesny etap wdrażania i potrzebę budowy świadomości korzyści wśród przedsiębiorców (PIIT, 2023).

Typowe scenariusze wykorzystania blockchainu w zarządzaniu łańcuchem dostaw

1. identyfikowalność żywności: zapis informacji o gospodarstwie, pochodzeniu surowców i wynikach kontroli jakości, powiązanie partii produktu z rejestrem dostępnym dla audytorów i szybsze wycofywanie zagrożonych partii.
2. weryfikacja autentyczności leków: zapis numerów serii oraz informacji o producencie, dystrybutorze i punktach sprzedaży, umożliwiający sprawdzenie historii opakowania przez hurtownie i apteki.
3. finanse łańcucha dostaw: powiązanie zdarzeń logistycznych z finansowaniem faktur i akredytyw oraz przyspieszenie rozliczeń za pomocą inteligentnych kontraktów (BazTech, 2013).
4. raportowanie zrównoważonego rozwoju: powiązanie informacji o pochodzeniu surowców, emisjach i warunkach pracy z konkretnymi etapami łańcucha dostaw, wsparcie dla raportów środowiskowych i społecznych.

Protip pivotbridge.pl: budując prezentację dla zarządu, opisz jeden scenariusz jako historię „drogi produktu X”, wskazując konkretne zdarzenia biznesowe: przyjęcie towaru, kontrolę jakości, wystawienie faktury. Ta forma trafia lepiej niż opis techniczny sieci rozproszonej.

Jak rośnie rynek rozwiązań blockchain dla łańcucha dostaw

Wskaźnik	Wartość	Źródło i rok
Wartość rynku finansowania łańcucha dostaw z użyciem blockchain (2020)	245,41 mln dolarów	Verified Market Research, 2022
Prognoza wartości rynku (2028)	6 853 mln dolarów	Verified Market Research, 2022
Średnie roczne tempo wzrostu (2021 do 2028)	Około 51,6 procent	Verified Market Research, 2022
Udział projektów rolniczo-spożywczych w globalnej próbie (2010 do 2020)	Około 40 procent	Frontiers in Blockchain, 2021

Dla polskiego rynku brakuje aktualnych danych liczbowych opisujących poziom wdrożenia blockchainu w logistyce. Raport PIIT skupia się na opisie przykładów i potencjału, nie podając precyzyjnych wartości procentowych dotyczących liczby wdrożeń w firmach logistycznych (PIIT, 2023). Materiały popularne w internecie podają różne szacunki dotyczące odsetka firm wykorzystujących blockchain w łańcuchu dostaw, jednak w wielu z tych opracowań brakuje odniesienia do konkretnej instytucji badawczej i roku, dlatego nie przytaczamy ich w tym tekście.